Czym jest integrowana produkcja roślin i czy stanowi ekoschemat?
Rolnictwo musi dziś godzić wysoką efektywność produkcji z rosnącymi wymaganiami dotyczącymi ochrony środowiska i zdrowia konsumentów. W odpowiedzi na te potrzeby powstał system, który w zrównoważony sposób łączy postęp technologiczny i biologiczny z dbałością o naturę - jest nim integrowana produkcja roślin (IPR). W ramach tego systemu jakości żywności celem jest dostarczanie na rynek zdrowych produktów roślinnych, wolnych od nadmiernych pozostałości pestycydów, metali ciężkich czy azotanów, przy jednoczesnym minimalizowaniu negatywnego wpływu działalności rolniczej na ekosystem.
Integrowana produkcja roślin: definicja i podstawowe założenia
Pod pojęciem integrowanej produkcji roślin kryje się dobrowolny krajowy system jakości żywności, który wykorzystuje najnowsze osiągnięcia nauki i techniki w uprawie, nawożeniu i ochronie roślin. Jego głównym celem jest uzyskanie płodów rolnych o najwyższych wartościach biologicznych i odżywczych, bezpiecznych dla konsumentów, przy jednoczesnym poszanowaniu środowiska naturalnego. System ten stawia na zrównoważone podejście, promując przede wszystkim metody niechemiczne, a środki ochrony roślin (ŚOR) dopuszczając jedynie w uzasadnionych przypadkach i w ściśle określonych dawkach.
W praktyce oznacza to:
- racjonalne nawożenie oparte na analizie gleby i rzeczywistym zapotrzebowaniu roślin,
- integrowaną ochronę roślin, która w pierwszej kolejności stosuje metody biologiczne, agrotechniczne i mechaniczne, a chemiczne ŚOR tylko wtedy, gdy jest to niezbędne i po wcześniejszej lustracji polowej,
- wprowadzenie obligatoryjnego stosowania niechemicznych metod ochrony roślin oraz podejmowania działań związanych z utrzymaniem bioróżnorodności,
- ścisłą kontrolę pod kątem pozostałości środków ochrony roślin, nawozów oraz innych substancji niebezpiecznych.
Potwierdzeniem wysokiej jakości plonów pochodzących z integrowanej produkcji jest certyfikat i zastrzeżony znak IP, co przekłada się na konkretne korzyści marketingowe i buduje zaufanie konsumentów.
Integrowana produkcja a ekoschemat: związek i korzyści finansowe
Od 2023 roku integrowana produkcja roślin zyskała dodatkowy wymiar poprzez włączenie jej w ramy ekoschematów Wspólnej Polityki Rolnej (WPR). Ekoschemat „Integrowana Produkcja Roślin” stanowi formę wsparcia finansowego, którą rolnicy mogą otrzymać za prowadzenie upraw zgodnie z zasadami IP i po uzyskaniu odpowiedniego certyfikatu. Jest to silna zachęta do wdrożenia bardziej zrównoważonych praktyk, które łączą wysoką jakość plonów z dbałością o środowisko.
Zainteresowanie tym ekoschematem jest znaczące, co przyczynia się do zwiększenia areału upraw prowadzonych w systemie IP. Płatności są przyznawane wyłącznie do upraw, dla których istnieją zatwierdzone metodyki integrowanej produkcji roślin. Stawki dopłat są zróżnicowane w zależności od grupy upraw.
Poniższa tabela przedstawia szacowane stawki płatności dla poszczególnych grup upraw w ramach ekoschematu „Integrowana Produkcja Roślin”:
| Grupa upraw | Szacowana płatność w 2025 r. (PLN/ha) | Szacowana płatność w 2026 r. (EUR/ha) | Szacowana płatność w 2026 r. (PLN/ha)* |
|---|---|---|---|
| Uprawy sadownicze | 1 185,24 | 342,70 | ~1 463,05 |
| Uprawy jagodowe | 1 069,41 | 309,21 | ~1 320,08 |
| Uprawy warzywne | 1 069,41 | 309,21 | ~1 320,08 |
| Uprawy rolnicze | 505,18 | 146,07 | ~623,60 |
| *Kurs przeliczeniowy na 2026 r. będzie potwierdzony po ustaleniu kursu z ostatniego dnia roboczego września danego roku. |
Ważną zmianą od 2025 roku jest to, że w ramach ekoschematu „Integrowana Produkcja Roślin” rolnik nie będzie miał możliwości uzyskania płatności do trwałych użytków zielonych. Dodatkowe środki będą dostępne jedynie dla upraw sadowniczych, jagodowych, rolniczych i warzyw.
Filary integrowanej produkcji: najważniejsze zasady i praktyki
Wdrożenie integrowanej produkcji roślin wymaga całościowego podejścia i przestrzegania szeregu zasad, które są uszczegółowione w metodykach zatwierdzanych przez Głównego Inspektora Ochrony Roślin i Nasiennictwa (GIORiN).
Szkolenie jako fundament
Każdy producent rolny zainteresowany certyfikacją w systemie IP jest zobowiązany do ukończenia szkolenia z zakresu integrowanej produkcji roślin. Szkolenie podstawowe (około 16 godzin) jest przeznaczone dla osób, które po raz pierwszy przystępują do systemu, natomiast szkolenie uzupełniające (około 8 godzin) dla tych, którzy odnawiają certyfikat (zaświadczenie jest ważne przez 5 lat). Bez aktualnego zaświadczenia o ukończeniu szkolenia podmiot certyfikujący może odmówić przyjęcia zgłoszenia.
Metodyki integrowanej produkcji: mapa drogowa dla rolnika
Metodyki IP to szczegółowe wytyczne dla konkretnych gatunków roślin (m.in. zbóż, warzyw, owoców), które obejmują:
- planowanie i zakładanie uprawy, w tym dobór odmian,
- zasady nawożenia, uwzględniające analizy gleby,
- racjonalne sposoby regulowania zachwaszczenia,
- zasady pielęgnacji upraw,
- ochronę przed chorobami i szkodnikami, z naciskiem na metody niechemiczne,
- zasady higieniczno-sanitarne,
- listy obligatoryjnych czynności i zabiegów,
- listy kontrolne służące ocenie zgodności.
Przestrzeganie tych metodyk gwarantuje wysoką jakość produkcji i minimalizuje negatywny wpływ na środowisko.
Notatnik integrowanej produkcji: dokumentacja i kontrola
Wszystkie działania prowadzone w uprawach objętych systemem IP muszą być skrupulatnie dokumentowane w specjalnym notatniku. Ten obligatoryjny dokument stanowi podstawę do weryfikacji zgodności z metodykami podczas kontroli. Prowadzenie notatnika zwalnia producenta z obowiązku prowadzenia ewidencji zabiegów dla zgłoszonej uprawy, pod warunkiem przechowywania go przez co najmniej 3 lata.
Zasady higieniczno-sanitarne
Podstawą zapewnienia bezpieczeństwa i jakości plonów są zasady higieniczno-sanitarne, takie jak:
- stosowanie zasad Dobrej Praktyki Rolniczej (DPR),
- używanie wyłącznie zarejestrowanych i atestowanych środków ochrony roślin,
- przestrzeganie przepisów dotyczących ochrony środowiska,
- regularne kontrole i badania jakości plonów,
- dokumentowanie wszystkich działań produkcyjnych.
Integrowana ochrona roślin i zrównoważone nawożenie
W integrowanej produkcji roślin konieczne jest stosowanie integrowanej ochrony roślin, co oznacza wykorzystanie wszystkich dostępnych metod, zwłaszcza niechemicznych. Lista dozwolonych środków ochrony roślin (herbicydów, insektycydów, fungicydów) jest prowadzona i aktualizowana przez Instytut Ochrony Roślin PIB w Poznaniu. Każde zastosowanie ŚOR musi być poprzedzone lustracją polową i uzasadnione przekroczeniem progu ekonomicznej szkodliwości agrofaga. W nawożeniu zaś priorytetem jest optymalne dostarczenie składników pokarmowych, bazujące na analizach gleby i roślin.
Ważna rola płodozmianu
W systemie IP płodozmian jest jednym z najważniejszych czynników niechemicznych, który może ograniczyć stosowanie środków ochrony roślin i zmniejszyć zużycie nawozów mineralnych. Badania naukowe jednoznacznie wskazują na wpływ przedplonu na plonowanie roślin oraz na presję agrofagów, dlatego prawidłowe zmianowanie, np. poprzez wprowadzanie roślin strączkowych, ma bardzo duże znaczenie.
Proces certyfikacji: od zgłoszenia do znaku jakości
Proces certyfikacji w systemie integrowanej produkcji roślin składa się z kilku etapów, które potwierdzają zgodność prowadzonej produkcji z obowiązującymi standardami.
- Terminy zgłoszeń: Zamiar stosowania integrowanej produkcji roślin należy zgłosić podmiotowi certyfikującemu corocznie: dla upraw jednorocznych - co najmniej 14 dni przed siewem lub sadzeniem (lub najpóźniej w dniu siewu/sadzenia w uzasadnionych przypadkach), a dla upraw wieloletnich - do 1 marca każdego roku (lub do dnia rozpoczęcia wegetacji).
- Wypełnienie formularza: Zgłoszenie odbywa się poprzez wypełnienie formularza, często dostępnego online.
- Kontrola: W sezonie wegetacyjnym roślin odbywa się kontrola gospodarstwa, obejmująca przegląd dokumentacji (notatnik IP), weryfikację wymagań z list kontrolnych oraz ewentualne pobranie próbek produktu do badań na obecność pozostałości. Kontrole są zapowiedziane i przeprowadzane przez upoważnione jednostki certyfikujące.
- Wniosek o wydanie certyfikatu: Po pozytywnym stwierdzeniu prowadzenia upraw zgodnie z zasadami IP i przesłaniu podpisanego wniosku, jednostka certyfikująca wydaje certyfikat.
- Zakończenie certyfikacji: Certyfikat jest wydawany na okres nie dłuższy niż 12 miesięcy. Umowa z jednostką jest zawierana na czas nieokreślony, a zakończenie certyfikacji następuje na wniosek producenta lub po upływie ważności certyfikatu.
Dlaczego warto wybrać integrowaną produkcję?
Przejście z rolnictwa konwencjonalnego na integrowaną produkcję roślin wymaga zaangażowania i gotowości do zmian, ale przynosi wymierne korzyści dla rolników, konsumentów i całego ekosystemu. Oprócz wspomnianych dopłat w ramach ekoschematu, rolnicy mogą liczyć na:
- poprawę jakości plonów i ich bezpieczeństwa, co ułatwia sprzedaż na rynkach krajowych i eksportowych,
- zwiększenie zaufania konsumentów do produktów, dzięki potwierdzeniu ich jakości certyfikatem IP,
- ochronę środowiska naturalnego, poprzez ograniczenie chemizacji, poprawę jakości gleby i zwiększenie bioróżnorodności,
- spełnienie wymogów innych komercyjnych systemów jakości, często wymaganych przez sieci handlowe,
- wzmocnienie pozycji na rynku i budowanie wizerunku odpowiedzialnego producenta.
Wybór integrowanej produkcji roślin jest więc inwestycją w przyszłość gospodarstwa. To system, który wyznacza kierunek dla zrównoważonych i bezpiecznych metod produkcji żywności, pozwalając połączyć potrzeby ekonomiczne z dbałością o środowisko.
